Son yılların en güçlü kavramı hiç kuşkusuz yapay zekâ. Artık cebimizdeki telefonlardan dev endüstriyel sistemlere kadar hayatın her alanında karşımıza çıkıyor. Saniyeler içinde bir program yazabiliyor, bir beste oluşturabiliyor, bir resmi yorumlayabiliyor, hukuki bir metni analiz edebiliyor hatta tıbbi süreçlerde hayati roller üstlenebiliyor. Teknoloji hiç olmadığı kadar hızlı ve hiç olmadığı kadar “mükemmel” görünüyor.

Peki biz bu noktaya neden geldik? Daha hızlı yaşamak için mi? Daha az düşünmek için mi? Konfor alanımızı genişletmek için mi? Yoksa kendi zihinsel emeğimizden tasarruf etmek için mi? Sebep ne olursa olsun, yapay zekâ artık hayatımızın temel yapı taşlarından biri hâline geldi.

Ancak burada asıl mesele şudur: Bu üretim biçiminde duygu nerede duruyor? Sanatın, acının ve insan deneyiminin yerini algoritmalar alabilir mi? Bir savaşın yıkıcılığını anlatan bir eserdeki o derin hissi yalnızca veriyle yeniden üretmek mümkün müdür? Örneğin, İspanyol ressam Pablo Picasso’nun 1937 yılında yaptığı Guernica tablosunu düşünelim. İspanya İç Savaşı sırasında Guernica kentinin bombalanmasının ardından yapılan bu eser, yalnızca bir resim değildir; acının, yıkımın ve insan çığlığının tuvale yansımış hâlidir. Eğer her şey hesaplanabilir hâle gelirse, insanın kırılganlığı ve özgünlüğü ne olacaktır?

Ve daha önemli bir soru: Bu dönüşüm engelliler için ne ifade ediyor?

Yapay zekânın sağladığı kolaylıkları görmezden gelmek mümkün değil. Bir fotoğrafın betimlenmesi, yön bulmayı kolaylaştıran uygulamalar, dijital erişilebilirlik araçları… Tüm bunlar bağımsız yaşamı güçlendiren gelişmeler. Özellikle görme engelliler için betimleme sistemleri ciddi bir eşik aşımı anlamına geliyor. Bu yönüyle yapay zekâ bir fırsat.

Ancak mesele yalnızca kolaylık değil. Bugün birçok mesleğin dönüşüm geçirdiği, bazılarının ortadan kalkabileceği konuşuluyor. Tarih bize şunu gösteriyor: Toplumsal dönüşümlerden en fazla etkilenenler genellikle kırılgan gruplar olur. Eğer yeni dijital düzen “verimlilik” ve “mükemmeliyet” üzerine kurulursa, norm dışında kalan bireyler görünmezleşme riskiyle karşı karşıya kalabilir.

Yapay zekâ sistemleri veriye dayanır. Veri ise çoğu zaman çoğunluğu temsil eder. Çoğunluğu temsil eden sistemler, farklılıkları yeterince hesaba katmadığında ayrımcılığı yeniden üretebilir. İşte tam da bu noktada engelli hakları meselesi devreye girer. Eğer bugünden etik, hukuki ve sosyal çerçeveler oluşturulmazsa, teknoloji ilerlerken haklar gerileyebilir.

Bu yüzden mesele yapay zekânın iyi ya da kötü olması değil; nasıl tasarlandığı ve kimin için tasarlandığıdır. Engelliler bu dönüşümün pasif izleyicisi değil, aktif öznesi olmalıdır. Karar mekanizmalarında, tasarım süreçlerinde ve politika üretiminde yer almadığımız bir dijital gelecek, bizi yeniden dışarıda bırakabilir.

Yapay zekâ bir tehdit mi yoksa bir fırsat mı?
Cevap basit değil.

Ama şu kesin: Eğer süreci yönlendirmezsek, süreç bizi yönlendirecektir.