Bu soruyu her duyduğumda, meselenin sadece bireysel bir beklenti olmadığını düşünüyorum. Çünkü bu beklentinin arkasında, yılların biriktirdiği bir bakış açısı var. Ve o bakış açısı, büyük ölçüde eğitimle şekilleniyor.

Bu yüzden engellilik üzerine konuşurken eğitim meselesini es geçmek mümkün değil. Hatta tam tersine, meselenin en kritik noktası burası.

Bizler hep “her şey eğitimle başlar” deriz. Doğru. Ama nasıl bir eğitim?

Bilimsel, kapsayıcı ve farklılıkları tanıyan bir eğitim mi, yoksa görmezden gelen, yok sayan bir eğitim mi?

Tarihsel sürece baktığımızda bu sorunun cevabı oldukça net.

Engellilerin eğitimi dünyada 18. yüzyılda, özellikle Fransa’da başlayan kurumsal adımlarla şekillenmeye başlamıştır. Bu süreç kısa sürede Avrupa’ya yayılmış ve farklı engel grupları için eğitim modelleri geliştirilmiştir. Ancak Osmanlı’da bu alandaki ilk adımlar imparatorluğun son dönemlerinde atılmaya başlanmış, bu girişimler sınırlı kalmış ve Türkiye’de engellilere yönelik sistemli eğitim ancak 1950’li yıllarda yaygınlaşabilmiştir.

Görme engelliler, işitme engelliler, ortopedik engelliler… Her biri için eğitim modelleri dünyada yavaş yavaş gelişirken, Türkiye’de bu süreç çoğu zaman gecikmeli ilerlemiştir.

Zihinsel engellilik ve öğrenme güçlükleri ise eğitim sistemlerinin en geç fark ettiği alanlardan biri olmuştur. 20. yüzyılın ortalarından itibaren bu alanlara yönelik özel eğitim yaklaşımları gelişmeye başlamıştır. Otizm ise bu gecikmenin en çarpıcı örneklerinden biridir; ilk kez 1943 yılında tanımlanmış, ancak eğitimsel yaklaşımların gelişmesi ve yaygınlaşması çok daha sonraki yılları bulmuştur. Türkiye’de ise bu alanların görünür hâle gelmesi ve eğitim sistemine daha güçlü şekilde dahil edilmesi 1990’lı yıllardan sonra mümkün olmuştur.

Ama mesele sadece engelliler değil.

Kadınlar, çocuklar ve LGBT bireyler de tarih boyunca benzer şekilde eğitim sistemlerinin dışında bırakılmış ya da eksik temsil edilmiştir. Çocuk haklarının bir eğitim meselesi olarak ele alınması bile oldukça yenidir. LGBT bireyler ise çoğu eğitim sisteminde ya yok sayılmış ya da önyargılı bilgilerle anlatılmıştır.

Yani sorun tek bir grubun sorunu değil; doğrudan toplumun nasıl yetiştirildiğiyle ilgili.

Bugün sokakta yaşanan basit bir an bile bunu açıkça gösteriyor.

Elimdeki beyaz bastonu fark eden bir çocuk, merakla yanındaki ebeveynine soruyor: “Bu ne?”

Ebeveyn ise çoğu zaman ya konuyu değiştiriyor ya da geçiştiriyor.

Çünkü o da bilmiyor. Çünkü ona da öğretilmedi.

Benzer bir durum sağlık alanında da karşımıza çıkıyor. Engelli bir birey doktora gittiğinde, doktorun doğrudan o kişiyle iletişim kurmak yerine yanında bulunan kişiye dönüp “Bunun neyi var?” diye sorması hâlâ oldukça yaygın. Bu sadece bireysel bir tutum değil; sağlık alanındaki eğitim süreçlerinde de engellilik bilincinin yeterince yer bulmadığını gösteren yapısal bir sorun.

Elbette dünyanın hiçbir yerinde ayrımcılık tamamen ortadan kalkmış değil. Ama bilimsel ve kapsayıcı eğitim sistemlerine daha erken geçen toplumların, bu konuda çok daha ileri bir noktada olduğunu da görmek zor değil.

Peki ne yapmalı?

Cevap aslında karmaşık değil.

Engellilik bilinci, çocuklara küçük yaşta kazandırılmalı. Ama bu da tek başına yeterli değil. Eğitim sistemi; çocukları, kadınları, LGBT bireyleri ve tüm farklılıkları kapsayan bir anlayışla yeniden düşünülmeli.

Çünkü mesele sadece “farklı olanı” anlamak değil, onu hayatın doğal bir parçası olarak kabul edebilmek.

Müfredatlar sadece bilgi aktarmamalı; aynı zamanda bakış açısı kazandırmalı.

Çünkü mesele sadece engellilerin eğitimi değil.

Mesele, toplumun eğitimi.

Ve belki de asıl soru şu:

Biz gerçekten ilham hikâyesi olmak zorunda mıyız, yoksa sadece eşit bir şekilde var olmak mı istiyoruz?