Türkiye’de il sayısının 81’den 100’e, ilçe sayısının ise 922’den 1000’e çıkarılması önerisi, ülkenin idari yapılanmasını yeniden tartışmaya açtı. Tartışmalar daha çok hangi ilçelerin il olacağına ve idari haritanın nasıl değişeceğine odaklanırken, asıl mesele gözden kaçıyor: Türkiye’nin ihtiyacı daha fazla il ve ilçe mi, yoksa daha güçlü kurumlar, daha etkin kamu hizmetleri ve daha adil bir refah dağılımı mı?

Yeni kurulması öngörülen 19 il ve 78 ilçenin valilik, kaymakamlık, kamu müdürlükleri, personel, bina ve işletme giderleriyle kamu maliyesine getireceği yükün yanı sıra mevcut yatırımların, gelirlerin ve borçların yeniden paylaşılmasının doğuracağı maliyetler de hesaba katılmalıdır. Üstelik ekonomik açıdan bütünleşmiş Çukurova ve Tekirdağ gibi bölgelerde idari sınırların değişmesi, ortak altyapı yatırımlarını, hizmet bütünlüğünü ve bölgesel kalkınmayı da etkileyebilir.

Hayat pahalılığının, gelir eşitsizliğinin ve bütçe kısıtlarının geniş toplum kesimlerini zorladığı bir dönemde, sınırlı kamu kaynaklarının hangi önceliklere ayrılacağı temel bir tercih meselesidir. Yeni idari yapılar kamu hizmetlerine erişimi kolaylaştırıp vatandaşın refahını artıracak mı, yoksa bürokratik maliyetleri büyütmekle mi sınırlı kalacak? Bu sorunun yanıtı siyasi beklentilerde değil; bilimsel verilere dayalı maliyet-fayda analizlerinde, kamu yönetiminin etkinliğinde ve bölgesel kalkınmanın gereklerinde aranmalıdır.

Unutulmamalıdır ki bir ülkenin gelişmişliği, haritasındaki il ve ilçe sayısıyla değil; kurumlarının gücü, kamu hizmetlerinin niteliği, kaynaklarının ne kadar adil ve etkin kullanıldığı ve vatandaşlarının yaşam kalitesiyle ölçülür. Asıl hedef, yeni idari sınırlar çizmek değil; Türkiye’nin her köşesinde üretimi, istihdamı, fırsat eşitliğini ve toplumsal refahı büyütmek olmalıdır. Çünkü önemli olan haritayı büyütmek değil, vatandaşın refahını büyütmektir.

Dün ölçek ekonomisi, bugün idari parçalanma: Bu çelişki neden?

2012 yılında kabul edilen ve 2014 yerel seçimleriyle uygulamaya giren 6360 sayılı Kanun, Türkiye’nin yerel yönetim sisteminde köklü bir değişiklik yarattı. Büyükşehir belediyelerinin sınırları il mülki sınırlarına genişletildi, il özel idareleri kaldırıldı, köyler mahalleye dönüştürüldü. Düzenlemenin temel gerekçesi; ölçek ekonomilerinden yararlanmak, hizmet bütünlüğünü sağlamak, kamu kaynaklarını daha etkin kullanmak ve yatırımlarda koordinasyonu güçlendirmekti.

Peki, dün hizmetleri bütünleştirmek ve maliyetleri azaltmak amacıyla oluşturduğumuz idari yapıyı, bugün hangi gerekçelerle yeniden parçalamayı tartışıyoruz? Üstelik mevcut sistemin ekonomik, mali ve yönetsel sonuçlarını kapsamlı biçimde değerlendirmeden!

Elbette 6360 sayılı Kanun’un uygulanmasında kırsal hizmetler, büyükşehir ve ilçe belediyeleri arasındaki yetki paylaşımı, mali kaynakların dağılımı ve kurumsal kapasite bakımından önemli sorunlar yaşandı. Ancak bu sorunların çözümü mutlaka yeni iller kurmak mıdır, yoksa mevcut yönetim modelini iyileştirmek, yerel yönetimleri güçlendirmek ve hizmetleri vatandaşın ayağına götürmek midir?

Tartışmada dikkat çeken bir başka husus da ilçe sayısına ilişkin farklılıklardır. İçişleri Bakanlığının kaymakamlık esaslı sayımında 922 birim bulunurken, merkez ilçelerin de dikkate alındığı bazı idari kayıtlarda bu sayı 973'e ulaşmaktadır. Aradaki 51 birimlik fark, kullanılan idari tanımlardan kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla 1000 ilçe hedefinin hangi sayım yöntemine dayandığı da açıklığa kavuşturulmalıdır.

Asıl ihtiyaç, geçmiş reformların sonuçlarını ortaya koymadan yeni bir idari yapılanmaya yönelmek değil; mevcut sistemin aksayan yönlerini bilimsel verilerle belirlemek, kamu hizmetlerinde etkinliği artırmak ve kaynak kullanımında bütünlüğü korumaktır. Çünkü kamu yönetiminde reform, yalnızca idari sınırları değiştirmek değil, yapılan değişikliklerin vatandaşa ve kamu maliyesine sağladığı somut faydayı ortaya koymaktır.

Yeni kurumlar, yeni maliyetler ve mali sürdürülebilirlik

Bir ilçenin il statüsüne yükseltilmesi, yalnızca kaymakamlığın yerini valiliğin alması demek değildir. Yeni kamu müdürlükleri, hizmet binaları, personel, araç, donanım ve işletme giderleriyle birlikte kamu bütçesine yeni ve sürekli mali yükümlülükler getirebilir. Büyükşehir belediyelerinin sınırlarının değişmesi ise mevcut yatırımların, gelirlerin, taşınmazların ve borçların yeniden paylaşılmasını gerektirebilir.

Daha önce kaleme aldığım “Belediyelere Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Verilen Paylardan Yapılan Kesintiler Sorunu” ve “Türkiye'de Yerelde Mali Özerklik Sorunu ve Avrupa ile Derin Farklar” başlıklı yazılarımda, yerel yönetimlerin merkezi bütçeye bağımlılığını, kaynak paylaşımındaki adaletsizlikleri ve mali sürdürülebilirlik sorunlarını değerlendirmiştim.

Anayasa'nın 127. maddesi, yerel yönetimlere görevleriyle orantılı gelir kaynakları sağlanmasını öngörmektedir. 5779 sayılı Kanun kapsamında genel bütçe vergi gelirlerinden aktarılan paylar ise nüfus, yüzölçümü ve vergi tahsilatı gibi farklı ölçütlere göre dağıtılmaktadır. Ancak kaynak paylaşımında asıl belirleyici olan, yerel yönetimlerin üstlendikleri hizmetlerin gerçek maliyeti ve mali kapasiteleri olmalıdır.

Mevcut belediyeler gelir yetersizliği, borç sorunu, artan hizmet maliyetleri ve yatırım finansmanı sorunlarıyla mücadele ederken, yeni kurulacak idari yapıların mali sürdürülebilirliği nasıl sağlanacaktır? Yeni il ve ilçeler oluşturmak kendiliğinden yeni ekonomik kaynak yaratmaz; mevcut kaynakların, görevlerin ve yükümlülüklerin yeniden dağıtılmasını gerektirir. Üstelik kuruluş giderlerinin yanı sıra geçiş maliyetleri, devam eden yatırımlar ve borçların paylaşımı da dikkate alınmalıdır.

Hayat pahalılığının, barınma ve ulaşım sorunlarının, gelir eşitsizliğinin geniş toplum kesimlerini zorladığı bir dönemde, yeni idari teşkilatlara ayrılacak kaynakların eğitim, sağlık, altyapı ve sosyal hizmetlere yönlendirilmesi halinde yaratabileceği toplumsal fayda da hesaplanmalıdır.

Burada mesele, yeni il ve ilçeler kurulmasına kategorik olarak karşı çıkmak değildir. Asıl mesele, sınırlı kamu kaynaklarının yeni bürokratik yapılar oluşturmak için mi, yoksa vatandaşın yaşam kalitesini doğrudan yükseltecek hizmetler için mi daha yüksek toplumsal fayda sağlayacağının ortaya konulmasıdır. Çünkü kamu maliyesinde başarı, kurulan kurumların sayısıyla değil; harcanan her kamu kaynağının topluma sağladığı faydayla ölçülür.

Kurumların sayısı mı, hizmetlerin kalitesi mi?

Kamu yönetiminde başarı, kurumların sayısıyla değil; liyakatli kadrolar, güçlü kurumsal kapasite, kaliteli hizmet ve kaynakların etkin kullanımıyla ölçülür. Mevcut kamu kurumlarının personel, uzmanlık, teknoloji ve finansman ihtiyaçları yeterince karşılanmadan yeni idari teşkilatlar oluşturulması, sınırlı kaynakların daha fazla birime bölünmesine, kurumsal hafızanın zayıflamasına ve hizmet maliyetlerinin artmasına yol açabilir.

Yeni valilikler, kaymakamlıklar ve kamu müdürlükleri hangi kaynaklarla kurulacak? Nitelikli personel ve teknik uzman ihtiyacı nasıl karşılanacak? Mevcut kurumların hizmet kapasitesi, yatırımları ve mali dengeleri bundan nasıl etkilenecek? Asıl mesele yeni tabelalar asmak değil; vatandaşın hayatını kolaylaştıran, hesap verebilir, güçlü ve etkin kurumlar oluşturmaktır.

Bu nedenle yeni il ve ilçe kurulmasına ilişkin kararlar, siyasi ve idari beklentilerin ötesinde, bilimsel verilere dayalı kapsamlı ekonomik, mali ve sosyal etki analizleriyledeğerlendirilmelidir. Bu değerlendirmelerde yedi temel ölçüt esas alınmalıdır:

• Demografik yapı: Nüfus büyüklüğü, göç hareketleri ve gelecek projeksiyonları.

• Ekonomik kapasite: Üretim, istihdam, dış ticaret, vergi potansiyeli ve bölgesel ekonomik bütünlük.

• Kamu hizmetlerine erişim: Ulaşım, sağlık, eğitim, adalet ve diğer temel hizmetlerin erişilebilirliği.

• Mali sürdürülebilirlik: Kuruluş ve işletme giderleri, kamu gelirleri, yatırımlar ve borç yükümlülükleri.

• Altyapı bütünlüğü: Su, kanalizasyon, ulaşım, enerji, çevre ve afet yönetiminde ortak planlama ihtiyacı.

• Yerel katılım: Vatandaşların, yerel yönetimlerin, üniversitelerin, meslek kuruluşlarının ve sivil toplumun görüşleri.

• Kurumsal etkinlik: Yeni yapılanmanın hizmet kalitesine, verimliliğe ve hesap verebilirliğe sağlayacağı somut katkılar…

Üstelik değerlendirmeler yalnızca il statüsü kazanacak yerleşimlerin olası avantajlarıyla sınırlı kalmamalı; ayrılacakları illerin mali yapısı, ekonomik bütünlüğü, altyapı yatırımları ve hizmet kapasitesi üzerindeki etkiler de birlikte hesaplanmalıdır. Her hizmet sorununu yeni bir il veya ilçe kurarak çözmek zorunda değiliz. Mevcut kurumların yetki ve kaynaklarının güçlendirilmesi, hizmetlerin yerinde sunulması, dijitalleşme, kurumlar arası iş birliği ve yerel yönetimlerin mali kapasitesinin artırılması da önemli seçeneklerdir.

Sonuçta gerçek bir idari reform, kamu kurumlarının sayısını artırmak değil; daha düşük maliyetle daha kaliteli hizmet sunmak, kurumsal kapasiteyi güçlendirmek ve kamu kaynaklarını vatandaşın refahına dönüştürmektir. Çünkü güçlü kamu yönetimi, yeni tabelalarla değil; liyakat, etkinlik, hesap verebilirlik ve toplumsal faydayla inşa edilir.

Çukurova ve Adana: Ekonomik bütünlük mü, idari parçalanma mı?

Çukurova, idari sınırların ötesinde; tarım, sanayi, enerji, liman ve lojistik faaliyetlerinin birbirini tamamladığı, Türkiye’nin en stratejik üretim ve ticaret havzalarından biridir. Adana’nın tarımsal ve sanayi birikimi, Mersin’in liman ve dış ticaret kapasitesi, Ceyhan–Yumurtalık enerji koridoru, Osmaniye’nin üretim tesisleri ve İskenderun Körfezi’nin sanayi ve lojistik altyapısı, birbirine bağlı güçlü bir bölgesel ekonomi oluşturmaktadır.

Peki, ekonomik olarak bütünleşmiş bu üretim havzasını idari açıdan parçalamak, bölgenin kalkınmasına nasıl katkı sağlayacaktır? Ceyhan, Kozan, Tarsus ve İskenderun gibi ilçelerin il yapılması tartışılırken yalnızca nüfus büyüklükleri ve il merkezlerine uzaklıkları değil; üretim ilişkileri, ortak altyapı yatırımları, ekonomik rekabet gücü ve bölgesel kalkınma üzerindeki etkileri de değerlendirilmelidir.

Örneğin Ceyhan’ın il olması, kamu hizmetlerine erişimi kolaylaştırabilir. Ancak enerji, petrokimya, liman ve lojistik yatırımlarının farklı idari merkezler arasında paylaşılması, planlama ve koordinasyon maliyetlerini artırabilir. Benzer şekilde Tarsus’un Adana–Mersin ekonomik koridorundaki, İskenderun’un Doğu Akdeniz liman sistemindeki ve Kozan’ın tarımsal üretim ile kırsal kalkınmadaki stratejik konumları göz ardı edilmemelidir.

2025 yılı itibarıyla 2 milyon 283 bin 609 nüfusa sahip Adana’nın 15 ilçesi bulunmaktadır. İl olması tartışılan Ceyhan’ın nüfusu 156 bin 81, Kozan’ın ise 132 bin 572 kişidir. Her iki ilçenin ayrılması halinde Adana’nın nüfusu yaklaşık 289 bin kişi, yani %12,6 azalacaktır. Ancak asıl mesele nüfus kaybından çok, bu değişimin ekonomik, mali ve yönetsel sonuçlarıdır.

Burada dikkat çekici bir çelişki de bulunmaktadır. Çukurova’da arazi toplulaştırmasıyla parçalanmış tarım arazilerinin birleştirilmesi, üretim maliyetlerinin düşürülmesi ve verimliliğin artırılması hedeflenirken, ekonomik açıdan bütünleşmiş bölgelerde idari parçalanmanın doğurabileceği maliyetler yeterince tartışılmamaktadır. Elbette tarımsal toplulaştırma ile idari yapılanma farklı konulardır; ancak her ikisinde de ölçek ekonomileri, ortak planlama ve kaynakların etkin kullanımı önem taşımaktadır.

Daha önce Adana’nın ekonomik gelişimi üzerine yaptığım değerlendirmelerde de vurguladığım gibi, yüksek üretim potansiyeli tek başına kalkınma ve toplumsal refah yaratmaz. Önemli olan bu potansiyeli yüksek katma değere, nitelikli istihdama, teknolojik dönüşüme ve toplumun geniş kesimlerine yayılan refaha dönüştürebilmektir.

Öte yandan Ceyhan ve Kozan’ın ayrılması, Adana Büyükşehir Belediyesi’nin mali yapısını da etkileyebilir. 5779 sayılı Kanun kapsamındaki genel bütçe vergi gelirleri paylarının yanı sıra hizmet alanlarının, altyapı yatırımlarının, belediye varlıklarının ve borç yükümlülüklerinin yeniden düzenlenmesi gerekecektir. Ancak nüfustaki %12,6’lık olası azalma, belediye gelirlerinin de aynı oranda düşeceği anlamına gelmez. Gerçek mali etki, gelir ve gider yapısını birlikte değerlendiren ayrıntılı analizlerle belirlenmelidir.

Sonuçta mesele, Adana’nın harita üzerinde büyümesi veya küçülmesi değil; Çukurova’nın ekonomik bütünlüğünün korunması, üretim ve lojistik gücünün artırılması, kamu kaynaklarının etkin kullanılması ve yaratılan ekonomik değerin toplumsal refaha dönüştürülmesidir. Çünkü kalkınma, idari sınırların değişmesiyle değil; üretim gücünün, ortak yatırımların ve bölgesel iş birliğinin güçlenmesiyle sağlanır.

Tekirdağ: Sanayi büyürken bölgesel eşitsizlikler azalıyor mu?

Tekirdağ, hızlı sanayileşmenin, yoğun göçün ve artan altyapı ihtiyaçlarının idari yapılanma tartışmalarına farklı bir boyut kazandırdığı önemli bir örnektir. Türkiye’nin önde gelen üretim ve sanayi merkezlerinden biri olan kentte asıl mesele, ekonomik büyümenin vatandaşın yaşam kalitesine ve ilçeler arasında dengeli kalkınmaya ne ölçüde yansıdığıdır.

2025 yılı sonunda nüfusu 1 milyon 208 bin 441 kişiye ulaşan Tekirdağ’ın 11 ilçesi bulunmaktadır. Çorlu 306 bin 939, Çerkezköy 223 bin 975 ve Kapaklı 152 bin 509 kişilik nüfuslarıyla öne çıkmaktadır. Bu üç ilçede yaşayan yaklaşık 683 bin kişi, il nüfusunun %56,6’sını oluşturmaktadır. Bu yoğunlaşma, sanayileşme ve göçün kentin demografik ve ekonomik yapısını nasıl dönüştürdüğünü göstermektedir.

13 organize sanayi bölgesi, bir serbest bölgesi, limanları ve İstanbul ile Avrupa arasındaki stratejik konumuyla Tekirdağ, Türkiye’nin önemli üretim, istihdam ve dış ticaret merkezlerinden biridir. Ancak sanayinin büyümesi, altyapı ve kamu hizmetleri üzerindeki yükü de artırmaktadır. Ulaşım, konut, içme suyu, kanalizasyon, çevre, eğitim ve sağlık alanlarında artan ihtiyaçlar, yeni yatırımları ve güçlü bir finansman yapısını zorunlu kılmaktadır.

Peki, Çorlu’nun il yapılması, bu sorunların çözümüne gerçekten katkı sağlayacak mıdır? Çorlu, Çerkezköy, Kapaklı ve Ergene ekseninde sanayi, istihdam, ulaşım, su kaynakları ve altyapı yatırımları birbirine sıkı biçimde bağlıdır. Bu nedenle olası bir idari ayrışmanın yalnızca nüfus ve ekonomik büyüklük açısından değil; büyükşehir belediyesinin gelirleri, hizmet sorumlulukları, ortak yatırımlar ve çevresel sürdürülebilirlik üzerindeki etkileriyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Daha önce kaleme aldığım “Adana–Tekirdağ Arasında Türkiye’nin Eşitsizlik Haritası”başlıklı yazımda, 2024 yılı GSYH, İl SEGE-2025 ve İlçe SEGE-2022 verilerini birlikte değerlendirerek ekonomik büyümenin her bölgede aynı gelişmişlik ve refah düzeyini yaratmadığını ortaya koymuştum. Adana’da Çukurova ile Feke, Tekirdağ’da Çorlu ile Şarköy arasındaki sosyoekonomik farklılıklar, üretim artışının tek başına dengeli kalkınma anlamına gelmediğini göstermektedir.

Bir ilçenin il statüsü kazanması; gelir dağılımındaki eşitsizlikleri, altyapı yetersizliklerini, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimdeki farklılıkları kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Belirleyici olan, idari yapılanmanın kamu hizmetlerinin kalitesini, fırsat eşitliğini ve kaynakların adil dağılımını nasıl geliştireceğidir.

Sonuçta Tekirdağ’ın ihtiyacı yalnızca yeni idari sınırlar değil; sanayi büyümesini güçlü altyapı, çevresel sürdürülebilirlik, nitelikli kamu hizmetleri ve ilçeler arasında dengeli kalkınmayla buluşturan etkin bir yönetim ve finansman modelidir. Çünkü gerçek kalkınma, fabrikaların ve üretimin artmasıyla değil; yaratılan ekonomik değerin kentin bütün ilçelerine, çalışanlarına ve toplumun her kesimine refah olarak yansımasıyla anlam kazanır.

Sonuç: Gerçek kalkınma yeni sınırlar değil, güçlü kurumlar ve toplumsal refahtır!

Türkiye’nin değişen nüfus yapısı, hızlanan kentleşme ve ekonomik koşullar karşısında idari yapılanmasını yeniden değerlendirmesi doğaldır. Ancak il sayısını 81’den 100’e, ilçe sayısını 922’den 1000’e çıkarmak, tek başına ne ekonomik kalkınmanın ne de kamu yönetiminde başarının göstergesidir. Önemli olan, bu değişimin kamu hizmetlerinin kalitesine, kaynakların etkin kullanımına, bölgesel kalkınmaya ve vatandaşın refahına sağlayacağı somut katkıdır.

Yeni il ve ilçeler kurulması, bazı bölgelerde kamu hizmetlerine erişimi kolaylaştırabilir ve yerel ihtiyaçların daha hızlı karşılanmasını sağlayabilir. Ancak ekonomik açıdan bütünleşmiş bölgelerde idari parçalanma; ortak yatırımların planlanmasını güçleştirebilir, koordinasyon sorunlarını ve kamu harcamalarını artırabilir. Çukurova’nın üretim, enerji ve lojistik bütünlüğü ile Tekirdağ’ın sanayi ve altyapı ilişkileri, idari sınırların ekonomik coğrafyanın önüne geçmemesi gerektiğini açıkça göstermektedir.

Bu nedenle yeni düzenlemelerden önce 6360 sayılı Kanun’un uygulama sonuçları değerlendirilmeli; alternatif yönetim modelleri, maliyet-fayda analizleri, kurumsal kapasite ve bölgesel kalkınma üzerindeki etkiler bilimsel verilerle ortaya konulmalıdır. Yeni idari yapıların yalnızca kuruluş maliyetleri değil, mevcut belediyelerin gelirlerine, yatırımlarına, borçlarına ve hizmet bütünlüğüne etkileri de hesaplanmalıdır.

Üstelik hayat pahalılığı, gelir eşitsizliği ve bütçe kısıtlarının geniş toplum kesimlerini zorladığı bir dönemde, kamu kaynaklarının yeni bürokratik yapılara mı, yoksa eğitim, sağlık, ulaşım, altyapı ve sosyal hizmetlere mi yönlendirilmesinin daha yüksek toplumsal fayda sağlayacağı temel bir kamu politikası sorusudur.

Türkiye’nin ihtiyacı yalnızca daha fazla valilik, kaymakamlık, belediye veya kamu binası değil; liyakatli kadrolarla yönetilen güçlü kurumlar, mali disiplin, şeffaflık, hesap verebilirlik, yerel katılım ve adil kaynak paylaşımıdır. Gerçek bir idari reform, kurumların sayısını artırmaktan önce mevcut sorunları çözmeyi, hizmet kapasitesini güçlendirmeyi ve kamu kaynaklarını toplumsal faydaya dönüştürmeyi gerektirir.

Sonuçta mesele, Türkiye’nin 81 ilde mi yoksa 100 ilde mi daha iyi yönetileceğinden çok, hangi idari yapının daha kaliteli kamu hizmeti, daha düşük toplumsal maliyet, daha dengeli bölgesel kalkınma ve daha adil bir refah dağılımı sağlayacağıdır.

Unutulmamalıdır ki bir ülkenin gelişmişliği, haritasındaki il ve ilçe sayısıyla değil; kurumlarının gücü, ürettiği katma değer, sunduğu hizmetlerin niteliği ve vatandaşlarının yaşam kalitesiyle ölçülür.

Çünkü gerçek kalkınma, haritaya yeni sınırlar çizmek değil; Türkiye’nin her köşesinde üretimi, istihdamı, fırsat eşitliğini ve toplumsal refahı büyütmektir. Asıl hedef, idari haritayı genişletmek değil, vatandaşın refahını ve ülkenin kalkınma kapasitesini güçlendirmek olmalıdır.